Vì sao Gen Z phỏng vấn xin việc như gọi FaceTime cho bạn bè?

Gen Z gắn với smartphone, thứ trong mắt thế hệ trước thường không liên quan đến công việc - Ảnh: AFP

Gen Z sinh ra, lớn lên và gia nhập thị trường lao động cùng smartphone. Việc họ sử dụng thiết bị này cho các sinh hoạt hằng ngày là điều nghiễm nhiên.

Tuy nhiên, sự xung đột về chuẩn mực bắt đầu xuất hiện khi ứng viên mở smartphone tham gia một buổi phỏng vấn xin việc chính thức với tác phong tương tự một cuộc gọi video cá nhân.

"Hành vi cực kỳ thiếu tôn trọng"

Trên MarketWatch, tác giả Aditi Shrikant thẳng thắn nhận định tham gia các buổi phỏng vấn tuyển dụng qua cuộc gọi video trên smartphone là "thói quen thiếu tôn trọng sẽ khiến Gen Z không thể tìm được việc làm".

Melissa Marcus, chuyên gia khai vấn nghề nghiệp với 20 năm kinh nghiệm tuyển dụng, phân tích rằng khung hình dọc thu nhỏ cùng tư thế cầm tay di chuyển liên tục khiến ứng viên xuất hiện như đang gọi FaceTime cho bạn bè, làm vỡ bầu không khí trang trọng cần có của một cuộc phỏng vấn việc làm.

Vì điện thoại thông minh vốn gắn liền với đời sống cá nhân, trong khi máy tính để bàn hay laptop đại diện cho công việc, hành vi này rất dễ tạo ra ấn tượng ban đầu tiêu cực.

"Tham gia phỏng vấn bằng điện thoại là một hành vi cực kỳ thiếu tôn trọng. Trong bối cảnh thị trường việc làm hiện tại, mỗi cơ hội phỏng vấn đều rất đắt giá. Tôi không cho rằng chiếc điện thoại có thể mang lại điều kiện tối ưu để bạn kết nối sâu sắc với người đối diện" - Marcus nhấn mạnh.

Nhà tuyển dụng Gen Z cũng không chấp nhận

Sự không hài lòng này không chỉ đến từ các quản lý thuộc thế hệ Boomer hay Gen X, mà xuất hiện ở chính những nhà tuyển dụng cùng lứa tuổi.

Tiếng nói phản đối mạnh mẽ nhất từ người trong cuộc đến từ Sophie Rocha, nhà tuyển dụng 23 tuổi làm việc trong lĩnh vực tiếp thị tại Los Angeles.

Trên tài khoản TikTok @Sopharoch, Rocha thẳng thắn cho biết thái độ của nhiều ứng viên Gen Z là "không thể chấp nhận được".

Sophie Rocha trong một video TikTok - Ảnh chụp màn hình

Cô kể lại một buổi phỏng vấn mà ứng viên thản nhiên bật video bằng điện thoại cá nhân và giải thích "mọi chuyện không có gì nghiêm trọng" vì đây mới là vòng đầu.

Người này thậm chí còn đề xuất kế hoạch du lịch châu Âu trong thời gian làm việc từ xa, đưa ra nhận xét về mức lương và mặc định bản thân chắc chắn sẽ được nhận.

Hiện tượng này được phản ánh rõ nét qua các con số thống kê. Khảo sát từ Resume Genius cho thấy 45% nhà tuyển dụng đánh giá Gen Z là thế hệ khó hợp tác nhất, và đáng chú ý là có tới 50% nhân sự Gen Z được hỏi cũng thừa nhận thế hệ của mình rất khó quản lý.

Ở một góc nhìn khác, 75% nhà quản lý xếp Gen Z vào nhóm nhân sự phức tạp nhất, trong khi 65% lãnh đạo đặt thế hệ này ở vị trí đầu tiên trong danh sách sa thải.

Tỉ lệ sa thải thực tế cũng phản ánh khoảng cách này khi hơn một nửa số quản lý được khảo sát cho biết từng sa thải nhân sự Gen Z, trong đó 12% đưa ra quyết định ngay trong tuần đầu tiên nhân viên nhận việc.

Các lý do phổ biến bao gồm sự thụ động, tác phong thiếu chuyên nghiệp, kỹ năng giao tiếp hạn chế và chưa thích ứng với áp lực môi trường làm việc thực tế.

Giải mã các nguyên nhân gốc rễ

Để giải thích hiện tượng này, cần phân tích các yếu tố lịch sử, công nghệ và kinh tế đã định hình nên thói quen của Gen Z.

Đầu tiên là sự gắn liền bản năng với công nghệ di động. Chuyên gia tư vấn nghề nghiệp Lindsay Boccardo phân tích rằng dòng iPhone đầu tiên ra đời vào năm 2007, khi những thành viên lớn tuổi nhất của Gen Z mới khoảng 10 tuổi.

Họ không trải qua giai đoạn chuyển giao từ máy tính để bàn sang điện thoại thông minh; smartphone là giao diện kỹ thuật số chính đồng hành cùng họ từ nhỏ. Việc thao tác mọi thứ, từ học tập, giải trí đến giao dịch, trên điện thoại đã trở thành phản xạ tự nhiên.

Thực tế là, trước khi chủ đề này gây tranh cãi, nhiều người trẻ đã từng phỏng vấn qua video call trên điện thoại và nhận việc thành công.

"Tôi chọn điện thoại vì camera trước rõ nét và dễ điều chỉnh góc quay hơn laptop" - Jason Rogers, một người viết nội dung từng phỏng vấn xin việc bằng iPhone, chia sẻ.

Sau nhiều lần phỏng vấn trôi chảy mà không gặp phản hồi tiêu cực, Rogers xem smartphone đơn thuần là một công cụ tiện ích chứ không mang hàm ý coi thường người đối diện.

Người trẻ không cố ý phân biệt giữa smartphone - laptop cho các mục đích cá nhân và chuyên nghiệp - Ảnh: AFP

Bên cạnh đó là di chứng từ bối cảnh gia nhập thị trường lao động thời đại dịch. Phần lớn Gen Z bắt đầu sự nghiệp đúng thời điểm đại dịch bùng phát, khi phỏng vấn và làm việc từ xa trở thành phương thức vận hành bắt buộc.

Dữ liệu năm 2024 cho thấy 93% doanh nghiệp tiếp tục duy trì hình thức phỏng vấn trực tuyến. Thói quen làm việc tại nhà trong giai đoạn phong tỏa đã xóa mờ ranh giới giữa không gian cá nhân và không gian chuyên nghiệp.

Các cuộc họp trực tuyến lồng ghép với không gian sinh hoạt gia đình đã định hình nhận thức của Gen Z về một môi trường làm việc linh hoạt, ít tính nghi thức. Việc ngồi trên giường hay cầm điện thoại phỏng vấn đối với họ chỉ là sự nối dài của thói quen đã hình thành trong giai đoạn đó.

Sau cùng là sự đứt gãy trong các quy chuẩn ứng xử công sở truyền thống.

Chuyên gia Lindsay Boccardo nhận định các thế hệ đi trước mang theo những chuẩn mực được hình thành từ trước đại dịch - nơi chiếc máy tính đại diện cho công việc, còn điện thoại gắn liền với đời sống cá nhân.

Dù việc sử dụng thiết bị cầm tay không hẳn là điểm trừ chí mạng ngay lập tức, Megan Slabinski, chuyên gia tuyển dụng tại Robert Half, vẫn khuyên ứng viên nên phỏng vấn bằng laptop nếu có thể.

"Hãy đối xử với cuộc gọi phỏng vấn qua video như một buổi phỏng vấn trực tiếp, và điều đó khó thực hiện hơn nhiều khi bạn dùng smartphone" - bà nói.

Slabinski lưu ý nguyên tắc cốt lõi là ứng viên phải biết "soi chiếu và thích ứng với đối tượng giao tiếp": hình ảnh của bạn càng tương đồng với văn hóa doanh nghiệp, cơ hội được nhận sẽ càng cao.

Nhận định này trùng khớp với thực tế của Jason Rogers. Anh tin rằng việc mình phỏng vấn thành công bằng điện thoại chủ yếu nhờ vào đặc thù ngành nghề.

"Trong lĩnh vực viết nội dung và tiếp thị số, điện thoại là thiết bị rất bình thường vì công việc vận hành dựa trên các công cụ từ xa. Yêu cầu về tính trang trọng ở ngành này hoàn toàn khác với ngành luật hay tài chính" - Rogers chia sẻ.

Tuy nhiên, như Slabinski nhấn mạnh, người trẻ khó biết trước người phỏng vấn mình thuộc thế hệ nào, nên phương án an toàn hơn vẫn là chọn cách ứng xử thiên về tính chuẩn mực.

Sự lệch pha này không chỉ dừng ở chiếc điện thoại, mà còn châm ngòi cho hàng loạt tranh luận công sở khác: từ việc có nên mặc quần đùi đi phỏng vấn, một tuần cần lên văn phòng mấy ngày, cho đến cách doanh nghiệp phản ứng trước đòi hỏi của Gen Z về giá trị đạo đức trong công việc.

Việc Gen Z chú trọng vào sự chân thật giúp họ cởi mở hơn, nhưng khi các khái niệm chuyên nghiệp vẫn còn mang tính chủ quan, nương theo những quy tắc truyền thống lại là nước đi khôn ngoan cho người trẻ.

Sự dịch chuyển của các chuẩn mực

Thái độ cởi mở đến mức "phản cảm" trong mắt nhiều người của Gen Z lại xuất hiện vào một thời điểm không mấy thuận lợi cho các ứng viên trẻ.

Gen Z đang bước vào thị trường lao động trong một bối cảnh đầy áp lực: tỉ lệ thất nghiệp ở nhóm tuổi đôi mươi cao hơn mức trung bình, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang đe dọa các vị trí công việc đầu vào, trong khi các bộ lọc AI sẵn sàng gạch tên những hồ sơ thiếu từ khóa chuẩn. Bên cạnh đó, việc học sinh, sinh viên ít đi làm thêm hơn trước khiến họ thiếu hụt những trải nghiệm công sở thực tế, vốn là nơi rèn giũa các quy tắc ứng xử vô hình.

Trong một thị trường lao động khắt khe như vậy, hiện tượng Gen Z đưa phong cách sinh hoạt cá nhân vào không gian tuyển dụng phản ánh sự va chạm sâu sắc giữa hai hệ thống giá trị.

Phản ứng gay gắt từ phía nhà tuyển dụng xuất phát từ nhu cầu duy trì tính chuẩn mực, sự tin cậy và tính kỷ luật trong vận hành tổ chức. Trong khi đó, ở góc nhìn ngược lại, thói quen công nghệ di động, di chứng văn hóa hậu đại dịch và điều kiện kinh tế cho thấy hành vi của Gen Z không hoàn toàn đến từ sự "coi thường", mà là kết quả của một quá trình định hình xã hội mới.

Thị trường lao động hiện đại đang nằm trong giai đoạn tự điều chỉnh để tìm điểm cân bằng. Cuộc đối thoại quanh chiếc màn hình điện thoại trong phòng phỏng vấn vì thế không chỉ là câu chuyện về tác phong ứng tuyển, mà là chỉ dấu cho thấy một cuộc dịch chuyển lớn hơn: liệu Gen Z sẽ phải học cách thỏa hiệp với các quy tắc công sở truyền thống, hay chính sự đông đảo của họ sẽ buộc môi trường làm việc tương lai phải định nghĩa lại thế nào là "chuyên nghiệp"?