Tờ Fortune cho hay trong hàng thập kỷ, nỗi sợ hãi lớn nhất của dân văn phòng là một buổi sáng thức dậy và thấy một con robot đang ngồi ở vị trí của mình. Khi trí tuệ nhân tạo (AI) bùng nổ, viễn cảnh về một "đại nạn thất nghiệp" cho giới cổ cồn trắng như luật sư, kế toán hay tư vấn tài chính dường như đã cận kề.
Thế nhưng, Torsten Slok - chuyên gia kinh tế trưởng tại Apollo Global Management lại đưa ra một góc nhìn hoàn toàn ngược lại. Dựa trên một nghịch lý kinh tế có tuổi đời 160 năm, ông tin rằng AI sẽ tạo ra nhiều việc làm hơn chứ không phải ít đi.
Từ động cơ hơi nước đến kỷ nguyên Silicon
Để hiểu tương lai, chúng ta phải quay về năm 1865. Thời điểm đó, nhà kinh tế học người Anh William Stanley Jevons đã quan sát thấy một điều kỳ lạ: Khi động cơ hơi nước Watt trở nên hiệu quả hơn (tiêu tốn ít than hơn để tạo ra cùng một mức năng lượng), người ta không hề dùng ít than đi.
Ngược lại, mức tiêu thụ than toàn cầu tăng vọt vì năng lượng rẻ và hiệu quả đã mở ra vô số ngành công nghiệp mới chưa từng tồn tại trước đó.
Khái niệm này được gọi là "Nghịch lý Jevons". Áp dụng vào năm 2026, Torsten Slok gọi đây là "Hiệu ứng việc làm Jevons".
Trong kịch bản này, lao động đóng vai trò như than đá, còn AI là động cơ hơi nước. Khi chi phí cho các công việc chuyên môn như lập hồ sơ pháp lý, thẩm định kế toán hay xây dựng mô hình tài chính giảm xuống nhờ AI, thị trường cho các dịch vụ này sẽ thực sự mở rộng thay vì thu hẹp.
"Khi động cơ hơi nước giúp việc sử dụng than hiệu quả hơn, nước Anh không đốt ít than đi, họ đốt nhiều hơn. Mô hình tương tự đang xảy ra với các dịch vụ pháp lý, tư vấn và tài chính giá rẻ hơn", Slok nhấn mạnh trong báo cáo gửi các nhà đầu tư.
Lập luận của Slok đi ngược lại với niềm tin phổ biến tại Thung lũng Silicon. Một nghiên cứu gần đây của Anthropic cho thấy AI đã có khả năng tự động hóa phần lớn các tác vụ của luật sư và kế toán. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: Khi một dịch vụ trở nên rẻ hơn và dễ tiếp cận hơn, nó sẽ tạo ra nhu cầu mới.
Hãy tưởng tượng, thay vì chỉ các tập đoàn lớn mới dám thuê tư vấn luật, giờ đây mọi doanh nghiệp nhỏ hay cá nhân đều có thể tiếp cận các bản ghi nhớ pháp lý hoặc mô hình tài chính phức tạp với chi phí cực thấp.
Sự bùng nổ này có thể mở ra những biên giới mới cho sản xuất công nghiệp và dịch vụ, tương tự như cách động cơ hơi nước đã làm.
Dữ liệu thực tế đang ủng hộ một phần giả thuyết này. Theo báo cáo từ Vanguard vào tháng 12/2025, khoảng 100 ngành nghề tiếp xúc nhiều nhất với AI lại đang có kết quả kinh doanh vượt trội so với phần còn lại của thị trường lao động về cả tốc độ tăng trưởng việc làm và tăng lương thực tế.
Thay vì thay thế con người, AI đang thúc đẩy năng suất và chuyển dịch lao động sang các hoạt động có giá trị cao hơn.
Cơn ác mộng hay cơ hội cho Gen Z?
Mặc dù bức tranh tổng thể có vẻ lạc quan, nhưng thực tế đối với những người trẻ vừa rời ghế nhà trường lại phức tạp hơn nhiều. Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên từ 20-24 tuổi đã giảm từ mức 9,2% hồi tháng 9 xuống còn 5,6% vào tháng 3 vừa qua.
Theo Slok, điều này không hẳn đến từ việc các công ty lớn tăng cường tuyển dụng, mà là do làn sóng khởi nghiệp của Gen Z.
Tờ Fortune cho hay số lượng doanh nghiệp mới được thành lập hàng tuần đang ở mức cao kỷ lục trong lịch sử Mỹ. Những người trẻ am hiểu công nghệ đang tự mình khởi nghiệp ngay tại phòng ngủ, cạnh tranh trực tiếp với các ông lớn nhờ sức mạnh hỗ trợ từ AI.
Tuy nhiên, số liệu từ Cục Dự trữ Liên bang New York (Fed) lại chỉ ra một mảng tối: Tỷ lệ thiếu việc làm (underemployment) của sinh viên mới tốt nghiệp đã chạm mức 42,5% vào cuối năm 2025, mức cao nhất kể từ năm 2020.
AI có thể không "sa thải" người trẻ ngay lập tức, nhưng nó đang âm thầm đóng cánh cửa tuyển dụng ở các vị trí sơ cấp (entry-level). Thay vì thuê 10 nhân viên thực tập để rà soát văn bản, giờ đây các công ty chỉ cần một nhân viên cấp cao sử dụng AI.
Cuộc tranh luận vẫn chưa có hồi kết. Trong khi nhiều người lo ngại, các "ông trùm" công nghệ lại tỏ ra tự tin về tương lai của thị trường lao động. CEO Nvidia Jensen Huang tin rằng công ty ông sẽ có nhiều nhân sự hơn và nhiều đại lý AI hơn trong tương lai.
Marc Benioff, CEO của Salesforce, vừa hiện thực hóa niềm tin này bằng cách thông báo tuyển dụng thêm 1.000 nhân viên sơ cấp để xây dựng hệ thống AI. IBM cũng tuyên bố gấp ba lần quy mô tuyển dụng nhân sự trẻ vào tháng 2 vừa qua.
Tỷ lệ thất nghiệp của giới trẻ (16-24 tuổi)
Nghịch lý Jevons có thể đúng về mặt tổng thể ngành: Ngành luật và kế toán sẽ lớn mạnh hơn bao giờ hết. Nhưng đối với từng cá nhân công nhân viên chức, đây là một cuộc tái cấu trúc đầy đau đớn. AI sẽ mở rộng quy mô thị trường, nhưng cũng làm thay đổi hoàn toàn cách chúng ta leo lên nấc thang sự nghiệp.
Theo Fortune, lời khuyên cho các bạn trẻ hiện nay là đừng cố cạnh tranh với AI ở những tác vụ lặp đi lặp lại. Hãy học cách trở thành người điều khiển AI để tạo ra giá trị mới, vì trong một thị trường mà "nguồn cung" dịch vụ chuyên môn trở nên rẻ mạt, thì tư duy chiến lược và sự sáng tạo độc bản của con người lại trở thành thứ hàng hóa xa xỉ và đắt giá nhất.
*Nguồn: Fortune, BI
