Mỗi khi mùa mưa bão đến, nhiều người truyền tai nhau phải lập tức tắt điện thoại di động để tránh trở thành mục tiêu của sét. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của các nhà khoa học và chuyên gia vật lý, đây là một quan niệm chưa chính xác. Hay nói cách khác, ý kiến cho rằng điện thoại có thể ảnh hưởng đến hướng của tia sét là không có cơ sở khoa học, vì năng lượng và quy mô của một tia phóng điện không thể so sánh với bất kỳ bức xạ nào từ thiết bị di động.
Trả lời phỏng vấn tờ báo Izvestia, ông Ilya Rybalchenko - kỹ sư vật lý, chuyên gia môi trường kiêm tác giả sách chuyên ngành của Nga - cho biết yếu tố cốt lõi quyết định hướng đi của một tia sét không liên quan đến sự hiện diện của các thiết bị điện tử tiêu dùng. Thay vào đó, hiện tượng phóng điện này phụ thuộc hoàn toàn vào độ dẫn điện của bầu không khí tại thời điểm đó và "con đường có điện trở nhỏ nhất" để giải phóng các điện tích tích tụ từ đám mây xuống mặt đất. Khi một tia sét bắt đầu hình thành, nó quét qua không gian để tìm kiếm những vùng có mật độ ion hóa cao nhất, tạo ra một kênh dẫn điện tự nhiên mà không bị tác động bởi các dải sóng vô tuyến nhân tạo xung quanh.
Vị chuyên gia này nhấn mạnh rằng giả thuyết cho rằng sóng điện thoại có thể bẻ cong quỹ đạo hoặc chủ động thu hút tia sét là hoàn toàn vô căn cứ về mặt khoa học. Điện trường tạo ra bởi dòng điện một chiều chạy trong vi mạch smartphone hay sóng vô tuyến (RF) dùng để kết nối với các trạm thu phát sóng vốn có công suất vô cùng yếu ớt. Khi đặt lên bàn cân so sánh với hiệu điện thế khổng lồ lên tới hàng triệu vôn cùng cường độ dòng điện đạt mức hàng trăm ngàn ampe của một tia sét thiên nhiên, năng lượng phát ra từ chiếc điện thoại chỉ giống như một giọt nước nhỏ bé tan biến giữa lòng đại dương bao la.
Đáng chú ý, kỹ sư Rybalchenko cũng đập tan một hiểu lầm phổ biến khác liên quan đến trạng thái của thiết bị: việc bật hay tắt nguồn điện thoại không hề làm thay đổi xác suất bạn bị sét đánh. Một chiếc smartphone đang ở trạng thái hoạt động hết công suất khi tải dữ liệu hay một chiếc máy đã sập nguồn hoàn toàn đều mang lại nguy cơ tương đương nhau đối với hiện tượng sét vạch thông thường - và nguy cơ đó bằng không. Bản thân chiếc điện thoại di động, dù được cấu tạo từ các chi tiết kim loại hay lớp vỏ nhựa, đều không phải là một tác nhân đủ mạnh hay có khối lượng đủ lớn để tự biến mình thành một "cột thu lôi" di động như nhiều người vẫn lầm tưởng.
Đâu là nguyên nhân?
Nếu chiếc điện thoại thông minh hoàn toàn vô can trong các vụ tai nạn, vậy tại sao trên thực tế vẫn ghi nhận những trường hợp người đang sử dụng điện thoại bị sét đánh trúng? Câu trả lời thỏa đáng nhất nằm ở chính vị trí địa lý, địa hình xung quanh và hành vi của chính nạn nhân trong cơn giông, chứ không xuất phát từ việc họ mang theo thiết bị gì bên người. Theo quy luật vật lý cơ bản, tia sét luôn có xu hướng đánh vào điểm có cao độ lớn nhất hoặc vật thể có khả năng dẫn điện tốt nhất trong một khu vực không gian nhất định để nhanh chóng trung hòa điện tích.
Khi một người đứng ở một không gian mở rộng lớn như cánh đồng, bãi biển trống trải, sân golf hoặc đứng trú mưa dưới một gốc cây cô đơn, chính cơ thể người đó đã vô tình biến thành điểm cao nhất và là vật dẫn điện lý tưởng nhất tại khu vực đó. Do cơ thể con người chứa một tỷ lệ nước lớn cùng các muối khoáng hòa tan, chúng ta sở hữu độ dẫn điện cao hơn rất nhiều so với bầu không khí khô bao quanh. Trong kịch bản này, dòng điện cực mạnh của tia sét sẽ tự động lựa chọn cơ thể người làm cầu nối tối ưu nhất để truyền thẳng xuống mặt đất.
Kỹ sư Rybalchenko phân tích chuyên sâu rằng chính chiều cao tương đối của vật thể, vị trí đứng định vị trong không gian mở và các đặc tính sinh lý học của cơ thể mới là những biến số quyết định xác suất bị phóng điện. Trong một tình huống nguy hiểm như vậy, dù nạn nhân có cầm trên tay một chiếc điện thoại thông minh cao cấp, một chiếc điện thoại phổ thông đời cũ, hay thậm chí hoàn toàn không mang theo bất kỳ vật dụng kim loại nào, kết quả đau lòng vẫn diễn ra tương tự. Năng lượng hủy diệt của sét áp đảo tuyệt đối mọi tác động điện từ nhỏ lẻ mang tính cục bộ, khiến thiết bị cầm tay không thể đóng vai trò kích hoạt hay làm giảm bớt mức độ nghiêm trọng của cú đánh trực diện.
Chính vì vậy, các chuyên gia khí tượng và các nhà vật lý trên thế giới đều thống nhất rằng quy tắc an toàn cốt lõi trong mùa giông bão là việc chủ động thay đổi hành vi và nhận thức của cá nhân. Thay vì lãng phí những giây phút vàng ngọc để loay hoay tắt nguồn điện thoại hay vứt bỏ thiết bị, người dân cần lập tức di chuyển ra khỏi các vùng không gian mở trống trải. Cách tốt nhất là nhanh chóng tìm kiếm những nơi trú ẩn thực sự an toàn như bên trong các tòa nhà kiên cố có hệ thống chống sét hoặc bước vào trong xe ô tô có vỏ kim loại đóng kín cửa để tận dụng hiệu ứng lồng Faraday bảo vệ.
