Cắt đứt 'cơn nghiện' phần mềm lậu, chấp nhận 'đau' ngắn hạn để ra biển lớn

Đây là vụ án đầu tiên trên phạm vi cả nước được khởi tố liên quan đến hành vi sử dụng trái phép phần mềm máy tính có bản quyền, thể hiện quyết tâm của Việt Nam trong đấu tranh, xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số.

Việc cơ quan chức năng đang triển khai đợt tổng kiểm tra các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, trọng tâm là lĩnh vực nội dung, sáng tạo và công nghệ thông tin, là lời cảnh báo đối với thói quen sử dụng phần mềm "bẻ khóa" (crack) đã bám rễ hàng thập kỷ, buộc toàn ngành công nghiệp sáng tạo Việt Nam phải đứng trước một cuộc đại cải tổ mang tính sinh tử.

Cơn "nghiện" phần mềm lậu

Từ sinh viên trường đại học cho đến nhân viên văn phòng, thậm chí cả các kỹ sư đồ họa lành nghề tại các studio hay các công ty công nghệ, phát triển phần mềm, việc sở hữu những bộ công cụ trị giá hàng ngàn USD với giá... 0 đồng thông qua vài thủ thuật cài đặt từ nguồn mạng trôi nổi từ lâu đã được coi là điều hiển nhiên.

Sự phổ biến này không dừng lại ở mức độ truyền tai nhau mà đã được định lượng bằng các con số báo động trên bản đồ số toàn cầu. Nghĩa Nguyễn (24 tuổi, nhân viên một công ty truyền thông tại TP.HCM) chia sẻ về hành trình "dùng chùa" của mình:

"Để phục vụ công việc thiết kế chuyên nghiệp, mình cần dùng cùng lúc ít nhất 3 phần mềm đặc thù. Trước đây, để tiết kiệm, mình chỉ bấm bụng trả phí cho 2 cái, cái còn lại thì dùng bản crack. Nhưng gần đây các hãng quét gắt quá, tài khoản liên tục bị khóa, sản phẩm đang làm dở dang bị lỗi không xuất được file, thế là buộc phải cắn răng nộp tiền để tiếp tục duy trì công việc".

Hiện tại, chỉ riêng gói công cụ thiết kế của Adobe tại thị trường Việt Nam đã có giá hơn 900.000 đồng/tháng. Nếu cộng thêm các phần mềm hệ điều hành, văn phòng và các công cụ hỗ trợ khác, số tiền một nhân sự sáng tạo phải chi trả có thể lên tới hàng triệu đồng mỗi tháng.

Nhiều doanh nghiệp và cá nhân thường nhìn vào số tiền tiết kiệm được trước mắt mà bỏ qua những rủi ro khổng lồ sau lưng. Trao đổi với Tuổi Trẻ, ông Adrian Hia, Giám đốc khu vực châu Á - Thái Bình Dương và Nhật Bản của Hãng bảo mật Kaspersky, thẳng thắn cảnh báo: "Các hacker không rảnh rỗi để bẻ khóa phần mềm miễn phí cho bạn dùng. Phần lớn các bản crack trên mạng hiện nay đều bị cài cắm vi rút, trojan, phần mềm gián điệp hoặc nguy hiểm nhất là mã độc tống tiền (ransomware)".

Đồng quan điểm, ông Ricardo Arce, Chủ nhiệm bộ môn thiết kế (truyền thông số) tại Đại học RMIT Việt Nam, nhấn mạnh nguy cơ đối với các studio sáng tạo: "Khi sử dụng công cụ không bản quyền, các studio không có cách nào bảo đảm an toàn tuyệt đối cho dữ liệu của khách hàng. Hãy tưởng tượng một bộ nhận diện thương hiệu hay một chiến dịch truyền thông trị giá hàng triệu USD chưa công bố của khách hàng bị rò rỉ ra ngoài do mã độc từ phần mềm crack, hậu quả đền bù sẽ khủng khiếp đến mức nào?".

Vòng xoáy cạnh tranh giá rẻ

Không chỉ dừng lại ở câu chuyện bảo mật hay rủi ro bị phạt tiền, thói quen dùng phần mềm "chùa" đang trực tiếp bóp nghẹt sự phát triển lành mạnh của toàn ngành sáng tạo Việt Nam, đẩy các doanh nghiệp chân chính vào thế chân tường và tự tay đóng sập cánh cửa bước ra thế giới.

Dưới góc nhìn của một người trong cuộc, chuyên gia truyền thông Dy Khoa, ThS truyền thông khoa học và thu hút công chúng, đã chia sẻ một câu chuyện đầy cay đắng về quy luật nhân quả của vấn đề bản quyền:

"Từ cách đây hơn chục năm, rất nhiều người xung quanh tôi và cả tôi sử dụng các phần mềm bẻ khóa như một thói quen hiển nhiên. Sau đó, thói quen dùng miễn phí này lan dần sang phim ảnh, âm nhạc, chương trình truyền hình, văn chương... Cho đến ngày tôi ra mắt tác phẩm văn học đầu tay của mình, tôi đột ngột chuyển từ vị thế một người nuông chiều hành vi ăn cắp trở thành nạn nhân trực tiếp. Tác phẩm chưa kịp phát hành được bao lâu thì các bản lậu, bản quét trái phép đã tràn lan trên mạng".

Ông Ricardo Arce, Đại học RMIT, phân tích thêm rằng việc dùng phần mềm không trả phí đã tạo ra một môi trường cạnh tranh thiếu lành mạnh. Các đơn vị dùng phần mềm lậu, nhờ không phải gánh chi phí khấu hao công cụ, có thể vô tư chào giá dịch vụ thấp hơn hẳn so với những doanh nghiệp tuân thủ pháp luật. Điều này kéo toàn bộ thị trường vào một cuộc chiến phá giá, làm suy giảm biên lợi nhuận của toàn ngành và triệt tiêu động lực tái đầu tư cho chất lượng.

Nhiều khách hàng quốc tế lớn khi có ý định hợp tác với các doanh nghiệp Việt Nam luôn tiến hành kiểm toán quy trình rất ngặt nghèo, bao gồm cả việc kiểm tra bản quyền phần mềm thiết kế. Nếu không chứng minh được sự tuân thủ, các studio Việt sẽ lập tức bị gạch tên khỏi các dự án có giá trị cao.

"Trong bối cảnh thu nhập tại Việt Nam ngày càng tăng và lợi thế về chi phí nhân công giá rẻ dần thu hẹp, nếu không nâng cao năng lực tuân thủ bản quyền, ngành sáng tạo Việt Nam sẽ tự mắc kẹt trong "bẫy thu nhập trung bình"", ông Arce cho biết.

Thiệt hại hàng chục tỉ đồng

Theo cơ quan chức năng, Phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Phú Thọ đã điều tra, phát hiện Công ty TNHH thương mại và dịch vụ Sông Lam (ở phường Nông Trang, tỉnh Phú Thọ) do Nguyễn Thị Thanh Huyền (45 tuổi, làm giám đốc) cung cấp 81 máy tính cho nhiều doanh nghiệp, đơn vị trên địa bàn tỉnh.

Quá trình kiểm tra, công an xác định các máy tính này được cài đặt sẵn hệ điều hành Windows và phần mềm Microsoft Office có dấu hiệu sử dụng công cụ kích hoạt bản quyền trái phép như crack, key lậu, activator nhằm vô hiệu hóa cơ chế bảo vệ bản quyền của nhà sản xuất để sử dụng trái phép.

Mở rộng xác minh tại một cơ sở giáo dục trên địa bàn tỉnh Phú Thọ, lực lượng công an tiếp tục phát hiện thêm 350 máy tính do nhà trường quản lý, sử dụng có dấu hiệu tương tự liên quan đến việc kích hoạt bản quyền phần mềm không hợp pháp. Toàn bộ số máy tính này được cung cấp bởi Công ty TNHH hệ thống thông tin Athena Việt Nam và Công ty TNHH giải pháp công nghệ Tek-Solution (trụ sở ở Hà Nội).

Cơ quan công an xác định Lại Hoàng Dương (51 tuổi, ở Hà Nội, là chủ tịch hội đồng quản trị, người đại diện pháp luật của Công ty cổ phần truyền thông và máy tính Thánh Gióng) là đơn vị cung cấp máy tính và phần mềm có dấu hiệu sử dụng các công cụ kích hoạt bản quyền trái phép nhằm vô hiệu hóa cơ chế bảo vệ bản quyền của nhà sản xuất để sử dụng trái phép cho Công ty TNHH hệ thống thông tin Athena Việt Nam và Công ty TNHH giải pháp công nghệ Tek-Solution.

Cơ quan điều tra cho biết giá trị bản quyền hợp pháp của hệ điều hành Windows và bộ ứng dụng Microsoft Office trên thị trường dao động từ khoảng 4 - 9 triệu đồng đối với mỗi máy tính. Với số lượng máy tính vi phạm được phát hiện, thiệt hại trực tiếp đối với các chủ thể quyền được ước tính lên tới hàng chục tỉ đồng.

* Luật sư HOÀNG HÀ (Đoàn luật sư TP.HCM):

Người sử dụng vẫn có thể bị xử phạt hành chính

Siết bản quyền phần mềm: Chấp nhận 'đau' ngắn hạn để vươn ra biển lớn - Ảnh 2.

Nếu chỉ là cá nhân cài phần mềm lậu để dùng riêng, không kinh doanh, không sao chép, không phân phối cho người khác thì thông thường chưa phải là trường hợp bị xử lý hình sự. Nhưng vẫn có thể bị xử phạt hành chính nếu bị xác định có hành vi xâm phạm quyền sao chép, sử dụng bản sao phần mềm không được phép.

Nghị định 341/2025/NĐ-CP quy định hành vi sao chép tác phẩm không được phép có thể bị phạt tiền và buộc gỡ bỏ, tiêu hủy bản sao vi phạm tùy tính chất vụ việc.

Nếu là doanh nghiệp, cửa hàng máy tính, đơn vị cung cấp dịch vụ cài đặt, bán máy tính đã cài sẵn Windows, Office lậu hoặc dùng phần mềm lậu trong hoạt động kinh doanh, rủi ro pháp lý cao hơn nhiều.

Khi có yếu tố thương mại, thu lợi bất chính, gây thiệt hại cho chủ thể quyền hoặc thực hiện trên quy mô lớn, hành vi có thể bị xem xét theo điều 225 Bộ luật Hình sự về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan. Cá nhân có thể bị phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù; pháp nhân thương mại có thể bị phạt tiền rất lớn, thậm chí đình chỉ hoạt động có thời hạn.

Điều quan trọng nhất là không nên xem phần mềm lậu là chuyện nhỏ hoặc chỉ là một cách để tiết kiệm chi phí. Với cá nhân thì cần kiểm tra lại máy tính đang dùng, đặc biệt là các máy được cửa hàng cài sẵn Windows, Office, phần mềm thiết kế, kế toán, diệt vi rút. Nếu không có hóa đơn, key bản quyền, tài khoản cấp phép hoặc chứng từ sử dụng hợp pháp thì nên gỡ bỏ, chuyển sang mua bản quyền hoặc dùng các phần mềm miễn phí, mã nguồn mở phù hợp.

Với doanh nghiệp, trường học, cơ quan, việc cần làm là rà soát toàn bộ hệ thống máy tính, lập danh mục phần mềm đang sử dụng, đối chiếu với giấy phép, hợp đồng, hóa đơn mua bản quyền. Không nên giao khoán miệng cho bộ phận kỹ thuật hoặc nhà cung cấp máy tính theo kiểu "cài sao cũng được miễn dùng được", vì khi xảy ra vi phạm, đơn vị sử dụng vẫn có thể bị xem xét trách nhiệm.

Khi mua máy tính hoặc thuê dịch vụ công nghệ thông tin, cần ghi rõ trong hợp đồng nghĩa vụ cung cấp phần mềm hợp pháp, kèm chứng từ bản quyền, trách nhiệm bồi thường nếu bên bán cài phần mềm lậu. Các đơn vị cũng nên ban hành quy chế nội bộ về sử dụng phần mềm, cấm nhân viên tự ý tải, crack, kích hoạt trái phép.