Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu - Ảnh: TTXVN
Ngày 25-5, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, chủ trì buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản.
Khoa học cơ bản là nền tảng chiến lược của phát triển quốc gia trong thế kỷ XXI
Phát biểu tại đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đánh giá nhận thức về vai trò của nghiên cứu khoa học cơ bản đã có bước chuyển rất quan trọng.
Nếu trước đây khoa học cơ bản được nhìn như hoạt động học thuật chuyên sâu của các viện, trường, thì hiện nay được coi đây là nền móng tri thức của quốc gia.
Đồng thời coi là cơ sở hình thành công nghệ lõi, nguồn nhân lực tinh hoa, năng lực dự báo chiến lược, năng lực hoạch định chính sách và năng lực tự chủ phát triển trong dài hạn.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ thực trạng về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản hiện nay vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập, chưa tương xứng với yêu cầu phát triển đất nước...
Do đó yêu cầu cấp thiết hiện nay phải xác định rõ mục tiêu phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản trong giai đoạn mới, bảo đảm vừa xử lý các điểm nghẽn trước mắt, vừa kiến tạo nền tảng tri thức lâu dài cho phát triển nhanh, bền vững đất nước.
Mục tiêu tổng quát là xây dựng nền nghiên cứu khoa học cơ bản Việt Nam hiện đại, tự chủ, hội nhập, có trọng tâm, có khả năng tạo ra tri thức mới, đào tạo nguồn nhân lực tinh hoa.
Cung cấp luận cứ chiến lược cho hoạch định đường lối, chính sách và làm nền tảng cho phát triển công nghệ chiến lược, phục vụ phát triển nhanh, bền vững đất nước.
Đến 2030, trong đó từ nay đến tháng 6-2027, phải tháo gỡ được các điểm nghẽn cản trở, các khó khăn, vướng mắc, cần hình thành tương đối đồng bộ hệ sinh thái nghiên cứu cơ bản quốc gia.
Từng bước xây dựng một số trung tâm nghiên cứu xuất sắc, nhóm nghiên cứu mạnh, cơ sở dữ liệu khoa học lớn và hạ tầng nghiên cứu dùng chung có năng lực cạnh tranh trong khu vực. Đến 2045, hình thành một số lĩnh vực khoa học cơ bản có năng lực cạnh tranh quốc tế.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị phải thống nhất quan điểm phát triển để bảo đảm mọi giải pháp, nguồn lực và tổ chức thực hiện đều đi đúng hướng, đúng trọng tâm và đúng tầm chiến lược.
Phải xác định rõ nghiên cứu khoa học cơ bản không phải hoạt động học thuật thuần túy, mà là nền tảng chiến lược của phát triển quốc gia trong thế kỷ XXI.
Đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư cho tương lai lâu dài của dân tộc, cho năng lực tự chủ quốc gia, cho chiều sâu phát triển và cho sức cạnh tranh lâu dài của đất nước.
Phát triển khoa học cơ bản phải phục vụ trực tiếp yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đất nước, nâng cao năng lực tự chủ chiến lược, bảo đảm quốc phòng, an ninh, nâng cao năng lực dự báo, quản trị quốc gia và khả năng thích ứng với những biến động lớn của thế giới.
Phát triển đồng bộ khoa học tự nhiên, công nghệ nền tảng với khoa học xã hội và nhân văn
"Nếu khoa học tự nhiên và công nghệ tạo nền tảng cho năng lực sản xuất và công nghệ quốc gia thì khoa học xã hội và nhân văn tạo nền tảng cho năng lực lãnh đạo, quản trị, xây dựng thể chế, phát triển văn hóa và con người.
Không thể phát triển nhanh và bền vững nếu chỉ mạnh về công nghệ mà yếu về thể chế, văn hóa, con người và năng lực quản trị xã hội", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ.
Cùng với đó đổi mới mạnh mẽ cơ chế quản lý khoa học theo hướng chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo, từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ quản lý theo hồ sơ sang đánh giá theo chất lượng, tác động và đóng góp dài hạn.
Phải xây dựng môi trường học thuật trung thực, tự do sáng tạo nhưng gắn với trách nhiệm khoa học và trách nhiệm quốc gia.
Quang cảnh phiên họp - Ảnh: TTXVN
Cơ chế quản lý phải chấp nhận rủi ro khoa học, giảm hành chính hóa, bảo vệ tự do học thuật
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh phải coi con người là trung tâm của phát triển khoa học cơ bản. Muốn có nền khoa học mạnh, trước hết phải có đội ngũ nhà khoa học mạnh, có hệ sinh thái phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, trọng dụng và bảo vệ nhân tài khoa học.
Đồng thời yêu cầu từ quan điểm đúng phải được chuyển hóa thành cơ chế đúng, nguồn lực đúng và cách làm đúng, tập trung vào những nhóm giải pháp.
Như tháo gỡ những điểm nghẽn, khó khăn, không để tồn tại, vướng mắc. Đổi mới thể chế quản trị nghiên cứu cơ bản. Cơ chế quản lý phải chấp nhận rủi ro khoa học, giảm hành chính hóa, bảo vệ tự do học thuật, đề cao trách nhiệm giải trình và liêm chính khoa học.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị thiết kế cơ chế tài chính phù hợp với từng loại hình nghiên cứu. Với nghiên cứu cơ bản định hướng tri thức nền, cần có ngân sách nền ổn định và cơ chế tài trợ dài hạn.
Với nghiên cứu cơ bản định hướng công nghệ chiến lược, cần kết hợp ngân sách nhà nước, quỹ cạnh tranh, đặt hàng quốc gia và hợp tác doanh nghiệp để hình thành chuỗi tiếp nối...
Với khoa học xã hội và nhân văn, Nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo, vì sản phẩm chủ yếu là tri thức nền, luận cứ chính sách, dữ liệu xã hội, mô hình quản trị, giá trị văn hóa và phát triển con người, không phải hàng hóa thương mại thông thường...
