Có một sự thật thú vị mà nhiều người Việt không biết, đó là các đầu cắm nối thiết bị ở nước ngoài được phân định bằng hai từ "đực" (male) và "cái" (female). Trong khi ngôn ngữ tiếng Việt không thông dụng trong việc gọi như vậy thì các nước phương Tây lại gọi một cách quen thuộc từ lâu.
Hãy xem đoạn trích từ hướng dẫn lắp đặt đầu nối trên các sản phẩm quang điện của hãng Jinko Solar dưới đây:
"Sau khi siết chặt đai ốc, hãy cắm đầu nối đực vào đầu nối cái. Quá trình kết nối giữa đầu nối đực và đầu nối cái hoàn tất khi nghe thấy một tiếng 'click'."
Khái niệm "đực" và "cái" xuất hiện phổ biến trong nhiều ngành công nghiệp. Mọi người có thể bắt gặp khi thợ điện nước nói về các mối nối ống, khi thợ chữa cháy đề cập đến đầu nối vòi chữa cháy, khi thợ điện nói về phích cắm khóa xoay, khi thợ hàn đề cập đến khớp nối nhanh, khi chuyên gia CNTT nói về cổng RS-232, hay khi các kỹ thuật viên âm thanh thảo luận về dây cáp TRS.
Việc áp dụng thuật ngữ "đực" và "cái" cho các đầu nối không chỉ là ngôn ngữ chuyên ngành của giới kỹ thuật mà còn len lỏi vào đời sống thường nhật của người dân.
Chẳng hạn, chuỗi cửa hàng Ace Hardware đã quảng cáo sản phẩm "Đai kẹp sửa vòi nước ren đực/cái bằng nhựa ABS" cho bất kỳ ai đang có nhu cầu sửa chữa vòi xịt sân vườn bị hỏng.
Vấn đề nằm ở đâu với cách gọi "đực" và "cái"?
Dù đã phổ biến từ lâu nhưng cách gọi mang tính chất "phân định giới tính" cho đồ vật này bỗng dưng trở thành chủ đề gây tranh cãi.
Các chuyên gia trong một số lĩnh vực như âm thanh - hình ảnh, sân khấu và CNTT đã đưa ra lập luận rằng: Việc dùng các từ này, nhẹ thì là sự liên tưởng khiên cưỡng và không phù hợp với hành vi quan hệ tình dục, còn nặng thì mang tính loại trừ khi tự mặc định sự phân chia giới tính theo hệ nhị phân.
Hơn nữa, khi sử dụng thuật ngữ "đực" và "cái", người ta có xu hướng quy chụp hai loại đầu nối này như những giới tính thực sự. Trang Wikipedia về các đầu nối đực và cái là một ví dụ điển hình. Tuy nhiên, như các nghiên cứu trong vài thập kỷ qua đã chỉ rõ, "giới tính sinh học" (sex) và "giới tính xã hội" (gender) không phải là hai khái niệm đồng nhất.
Vì sao nhiều người vẫn muốn giữ nguyên cách gọi "đực" và "cái"
Những người phản đối sự thay đổi đưa ra ba lập luận chính.
Lập luận thứ nhất cho rằng những ai phản đối cách gọi trên là biểu hiện của một văn hóa "woke thái quá", chuyên chiều chuộng những người quá nhạy cảm.
Những tranh cãi kiểu này đã xuất hiện nhiều lần, với mục đích thay đổi ngôn ngữ hướng tới sự bao hàm.
Những thuật ngữ chỉ giới tính từng được chấp nhận trước đây như "mankind" (nhân loại - nhưng có chữ man - là đàn ông, đại diện) và "stewardess" (nữ tiếp viên) giờ đây đã được thay thế bằng các phương án trung tính hơn.
Nhiều thuật ngữ khác bị coi là thiếu tinh tế như "master/slave" (chủ/tớ) hay "blackhat/whitehat" (mũ đen/mũ trắng) cũng rơi vào cảnh tương tự. Trong mỗi trường hợp, quá trình chuyển đổi từ vựng luôn gặp phải sự phản kháng quyết liệt.
Lập luận thứ hai khẳng định "đực" và "cái" là những thuật ngữ rõ ràng nhất vì chúng tận dụng sự tương đồng có tính biểu tượng giữa cơ quan sinh dục của người/động vật với các đầu nối.
Tuy nhiên, mối quan hệ vốn được coi là bản chất này không phải lúc nào cũng đúng. Hãy lấy ví dụ về đầu nối tấm pin mặt trời quang điện: phần được gọi là "cái" lại nhô ra nhiều hơn phần được gọi là "đực".
Đầu nối "đực" được gọi như vậy chỉ vì nó chứa chân cắm bên trong. Chính những sự phức tạp này đã dẫn đến việc sử dụng các thuật ngữ "đực" và "cái" theo quy ước chứ không hẳn đã dễ hiểu đối với tất cả mọi người.
Lập luận thứ ba có lẽ là quan trọng nhất: Việc sử dụng rộng rãi các thuật ngữ này qua nhiều ngành công nghiệp đã khiến chúng trở thành điều mà mọi người quen thuộc và kỳ vọng. Do đó, chúng giúp quá trình giao tiếp diễn ra thuận tiện hơn. Lập luận này cho rằng việc thay đổi thuật ngữ sẽ tạo ra một thách thức vô cùng to lớn. Những ý kiến như vậy cũng phản ánh rào cản về quán tính trong sự thay đổi ngôn ngữ: Nhiều người sẽ không chịu sử dụng các thuật ngữ thay thế như "plug" và "socket" cho đến khi những đồng nghiệp trong cộng đồng chuyên môn của họ bắt đầu làm điều đó.
Sự tiến hóa chậm chạp của ngôn ngữ
Nhìn chung, ngôn ngữ sẽ dần tiến hóa và thay thế những thứ gì không còn phù hợp. Lịch sử đã có nhiều tiền lệ như vậy.
Những người sử dụng tiếng Anh trong tương lai rất có thể sẽ nhìn nhận việc dùng từ "đực" và "cái" cho các đầu nối là một điều kỳ quặc – tương tự như cách người hiện đại nhìn về quá khứ, khi từ "nice" từng có nghĩa là "ngu ngốc" (ignorant) hay "garbage" từng dùng để chỉ "nội tạng" (guts).
Nói cách khác, họ sẽ thấy cách gọi đó thật dị biệt. Chỉ là bây giờ thì chưa.
