Hàng nghìn năm nay, con người vẫn luôn tìm cách lưu giữ dấu ấn của những người mình yêu thương. Từ những bức chân dung được vẽ bằng tay, những cuốn nhật ký, album ảnh gia đình cho đến các đoạn video kỹ thuật số, mỗi thế hệ đều sở hữu những công cụ riêng để lưu giữ ký ức và truyền lại cho thế hệ sau.
Ngày nay, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra một chương hoàn toàn mới trong hành trình ấy. Không chỉ lưu giữ hình ảnh hay âm thanh, AI còn có khả năng tái hiện giọng nói, cách giao tiếp và những câu chuyện gắn liền với một con người.
Công nghệ này đang đặt nền móng cho khái niệm “di sản số” (digital legacy), nơi ký ức, trải nghiệm và giá trị tinh thần của mỗi người có thể được lưu giữ một cách sống động hơn bao giờ hết, dù họ vẫn đang hiện diện trong cuộc sống hay đã đi xa.
Dù vẫn tồn tại những tranh luận về đạo đức và quyền riêng tư, nhiều chuyên gia cho rằng AI đang mở ra cơ hội chưa từng có để các gia đình bảo tồn những giá trị tinh thần quý giá, giúp kết nối các thế hệ vượt qua giới hạn của thời gian.
AI mở ra một hình thức lưu giữ di sản tinh thần chưa từng có
Sự phát triển mạnh mẽ của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), công nghệ nhân bản giọng nói (voice cloning) và video AI đã biến những ý tưởng từng chỉ xuất hiện trong phim khoa học viễn tưởng thành hiện thực.
Trên thế giới, nhiều doanh nghiệp như HereAfter AI, StoryFile hay You, Only Virtual (YOV) đang cung cấp các giải pháp cho phép người dùng lưu giữ câu chuyện cuộc đời, ký ức và giọng nói của mình dưới dạng tương tác số.
Thay vì chỉ xem lại những bức ảnh tĩnh, người thân có thể nghe lại giọng nói quen thuộc, tìm hiểu những câu chuyện chưa từng được kể hoặc tiếp cận những lời nhắn gửi được lưu lại cho tương lai.
Một trong những trường hợp nổi bật là bà Marina Smith, một nhà giáo dục đã “xuất hiện” tại chính tang lễ của mình vào năm 2022 thông qua một avatar tương tác được xây dựng bởi StoryFile.
Hình thức lưu giữ ký ức mới mẻ này đã gây xúc động mạnh đối với những người tham dự, đồng thời cho thấy tiềm năng của công nghệ trong việc bảo tồn những giá trị tinh thần của con người.
Avatar AI giúp bà Marina Smith gửi lời tạm biệt tại chính tang lễ của mình
Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực này đang chủ động định nghĩa lại cách tiếp cận. Thay vì tập trung vào việc “hồi sinh” người đã khuất bằng công nghệ, họ coi AI là công cụ giúp lưu giữ những điều quý giá nhất của một con người để truyền lại cho các thế hệ sau.
Anh Đặng Văn Thành Huy, người sáng lập Nexcyra, một công ty công nghệ AI tiên phong trong lĩnh vực này, chia sẻ trực tiếp về sứ mệnh đầy nhân văn mà đội ngũ theo đuổi: “Sản phẩm của chúng tôi cho phép mỗi người, mỗi gia đình tạo nên một 'trang di sản', nơi lưu lại hình ảnh, câu chuyện, giọng nói và cá tính của một con người, để những điều đó không phai mờ theo thời gian”.
Theo anh, di sản ấy không chỉ là những cột mốc lớn trong cuộc đời mà còn là những điều rất đỗi đời thường như cách trò chuyện, cách động viên hay những câu chuyện gia đình được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Trong bối cảnh nhiều gia đình hiện đại sống cách xa nhau hoặc phân tán ở nhiều quốc gia, việc lưu giữ giọng nói và ký ức bằng AI được xem là một phương thức mới để bảo tồn bản sắc gia đình. Những câu chuyện từng chỉ tồn tại trong lời kể nay có thể được lưu giữ lâu dài và tiếp cận dễ dàng hơn bởi các thế hệ tương lai.
Khi AI trở thành cầu nối giữa các thế hệ
Các nhà khoa học từ lâu đã nhận thấy giọng nói có sức mạnh đặc biệt đối với cảm xúc con người. Một nghiên cứu công bố trên Journal of Cognitive Neuroscience cho thấy việc nghe thấy giọng nói của người thân có thể giúp giảm căng thẳng hiệu quả hơn so với việc chỉ nhìn hình ảnh.
Tiến sĩ Margaret Bradley, chuyên gia nghiên cứu về cảm xúc, nhận định: “Giọng nói mang thông tin cảm xúc theo cách mà văn bản đơn thuần không thể làm được. Các khoảng lặng, sự thay đổi cao độ, những rung động nhẹ hay độ khỏe của giọng nói truyền tải những trạng thái cảm xúc mà người nghe có thể cảm nhận một cách trực quan”.
Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia tin rằng công nghệ lưu giữ giọng nói bằng AI có thể mang lại những giá trị nhân văn sâu sắc. Không chỉ hỗ trợ quá trình tưởng nhớ, công nghệ này còn giúp các thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về ông bà, cha mẹ và cội nguồn gia đình của mình.
Từ những trải nghiệm thực tế của khách hàng, anh Huy cho biết nhiều người dùng tìm thấy ý nghĩa lớn nhất của công nghệ không phải ở khía cạnh kỹ thuật mà ở sự kết nối cảm xúc: “Có một khách hàng người Mỹ tôi nhớ mãi. Cô ấy vừa mất đi người bạn đời mình yêu rất sâu đậm. Khi trải nghiệm sản phẩm, điều cô nói với chúng tôi không phải là về AI, mà là cảm giác như được ở cạnh người mình thương thêm một lần nữa”.
Anh Đặng Văn Thành Huy theo đuổi hướng phát triển AI phục vụ lưu giữ di sản tinh thần
Theo anh, nhiều khách hàng còn mong muốn lưu giữ ký ức không chỉ cho bản thân mà còn cho con cháu trong tương lai.
Nhìn rộng hơn, công nghệ này có thể góp phần hình thành những “thư viện ký ức” của gia đình, nơi những trải nghiệm sống, bài học và giá trị văn hóa được bảo tồn dưới dạng số. Trong bối cảnh xã hội thay đổi nhanh chóng, đây được xem là một cách tiếp cận mới để gìn giữ bản sắc và sự gắn kết giữa các thế hệ.
Xây dựng hành lang đạo đức cho một tương lai di sản số
Cũng như nhiều công nghệ đột phá khác, AI lưu giữ ký ức không tránh khỏi những tranh luận về đạo đức và quyền riêng tư. Khi dữ liệu cá nhân trở thành nguyên liệu để xây dựng các mô hình AI, những câu hỏi về quyền sở hữu, quyền đồng thuận và phạm vi sử dụng dữ liệu sau khi một người qua đời ngày càng được quan tâm.
Giáo sư triết học Erica Stonestreet nhấn mạnh rằng các hệ thống AI chỉ có thể mô phỏng một con người chứ không thể thay thế chính con người đó. Điều này đòi hỏi người dùng cần nhìn nhận công nghệ như một công cụ lưu giữ ký ức thay vì một sự “hồi sinh” kỹ thuật số.
Đây cũng là cách tiếp cận được một số doanh nghiệp trong lĩnh vực di sản số theo đuổi. Anh Đặng Văn Thành Huy của Nexcyra cho biết dự án không nhằm tạo ra một “bản sao” của con người bằng AI.
Theo đơn vị này, công nghệ chỉ đóng vai trò lưu giữ những mảnh ký ức, giúp các giá trị tinh thần và câu chuyện của một người tiếp tục được truyền lại, đồng thời mang đến sự an ủi cho những người thân ở lại.
Bên cạnh đó, các chuyên gia cho rằng xã hội cần sớm xây dựng những quy định phù hợp cho kỷ nguyên di sản số, từ việc quản lý dữ liệu cá nhân đến cơ chế cho phép mỗi người chủ động quyết định cách thông tin của mình được sử dụng trong tương lai.
Dù còn nhiều vấn đề cần hoàn thiện, phần lớn các nhà nghiên cứu đều đồng thuận rằng thách thức không nằm ở bản thân công nghệ, mà ở cách con người thiết kế và sử dụng nó. Nếu được phát triển theo hướng minh bạch và có trách nhiệm, AI hoàn toàn có thể trở thành một công cụ nhân văn giúp lưu giữ những giá trị tinh thần quý giá cho các thế hệ mai sau./
