Ngay sau khi ChatGPT trình làng vào tháng 11/2022, giới công nghệ đã nhanh chóng tôn vinh công cụ này như một cột mốc mở ra kỷ nguyên phát triển mới. Nhưng giữa cuộc đua khốc liệt nhằm tạo ra những mô hình AI ngày càng mạnh mẽ, khối lượng nước khổng lồ mà các tập đoàn này đòi hỏi bắt đầu lộ diện.
Tháng 4/2023, một nghiên cứu từ Đại học California ước tính: chỉ riêng quá trình huấn luyện mô hình ngôn ngữ lớn cho phiên bản ChatGPT đầu tiên đã tiêu tốn tới 700.000 lít.
Nghĩa là, mỗi khi ai đó thực hiện một đoạn hội thoại dài với chatbot hay nhờ nó viết một bức email, họ vô hình trung đã xả trôi một chai nước sạch xuống cống.
Con số thống kê kể trên lập tức gây rúng động dư luận. Nó trở thành lời cảnh báo sớm cho bức tranh tương lai, trong bối cảnh các ông lớn công nghệ tìm cách biến chatbot thành một công nghệ vạn năng.
Trước làn sóng lo ngại gia tăng, Google và OpenAI đã công bố các số liệu phản bác. Họ cho rằng mỗi truy vấn gửi đến chatbot chỉ tiêu tốn vài giọt nước.
Tuy nhiên, giới nghiên cứu độc lập không mấy ấn tượng với lập luận này. Họ chỉ ra rằng các tập đoàn đã cố tình thu hẹp phạm vi đánh giá, bỏ qua tổng lượng nước khổng lồ cần thiết để vận hành và hạ nhiệt cho những trung tâm dữ liệu đang ngày một phình to. Và gánh nặng tiêu thụ nước này thực tế lớn hơn rất nhiều.
AI "uống nước" quá nhiều, đã thế phải uống nước sạch
Theo Rest of World, một trung tâm dữ liệu siêu quy mô có thể "ngốn" từ 3,8 đến 19 triệu lít mỗi ngày, tương đương mức tiêu thụ của một thành phố từ 10.000 đến 50.000 dân. Đáng chú ý, các tập đoàn thường có xu hướng đặt nhiều trung tâm dữ liệu nằm sát nhau, biến việc cấp nước thành một bài toán cực kỳ nan giải.
Nhu cầu sử dụng nước của từng cơ sở dữ liệu riêng lẻ cũng không ngừng tăng lên. Mọi chuyện không chỉ dừng lại ở việc quy mô phình to hay số lượng máy chủ nhiều hơn đòi hỏi nhiều nước làm mát hơn.
Các bộ xử lý đồ họa (GPU) — "trái tim" vận hành AI tạo sinh — ngốn tài nguyên hơn rất nhiều so với các dòng chip và thiết bị lưu trữ truyền thống. GPU hoạt động với công suất cao hơn và tỏa ra lượng nhiệt khổng lồ, đồng nghĩa với việc cần thêm nhiều năng lượng và nước để giữ cho hệ thống không bị quá nhiệt.
Đã thế, trung tâm dữ liệu không thể dùng bất kỳ nguồn nước thô nào, mà phải là nước sạch tiêu chuẩn để tránh làm hỏng hóc hệ thống thiết bị và đường ống.
Việc "xài nhờ" nguồn nước máy công cộng vừa dễ dàng lại vừa tiết kiệm hơn nhiều so với việc tự đầu tư hệ thống xử lý nước riêng. Hệ quả là các trung tâm dữ liệu quay sang tranh giành trực tiếp nguồn nước sinh hoạt với các cộng đồng dân cư địa phương.
Gáo nước lạnh cho Google
Nếu tìm kiếm một điểm nóng phản ánh gay gắt nhất cuộc xung đột tài nguyên này, Chile là cái tên điển hình.
Tháng 10/2019, các đợt biểu tình phản đối bùng nổ trên khắp đất nước, với một trong những khẩu hiệu đấu tranh mạnh mẽ nhất là đòi lại quyền tiếp cận nguồn nước.
Đây là "gáo nước lạnh" đối với Google, đúng vào thời điểm tập đoàn đang chật vật xin phê duyệt dự án trung tâm dữ liệu trị giá 200 triệu USD tại Cerrillos, thuộc phía tây nam thủ đô Santiago.
Google đã đưa ra kịch bản quen thuộc từng dùng ở nhiều nơi trên thế giới: dự án sẽ mang lại việc làm, sự thịnh vượng và tạo đòn bẩy thu hút dòng vốn công nghệ. Nhưng thực tế lại không hồng như hứa hẹn.
Trung tâm dữ liệu của Google chỉ tạo ra lượng lớn việc làm tạm thời trong giai đoạn xây dựng, trong khi cơ hội việc làm lâu dài lại vô cùng hạn chế. Ngược lại, nó đòi hỏi một lượng nước khổng lồ, thứ mà Cerrillos đang hoàn toàn kiệt quệ.
Theo tính toán của chính Google, trung tâm dữ liệu dự kiến xây dựng tại Cerrillos sẽ tiêu tốn 169 lít nước mỗi giây. Chỉ trong một ngày, cơ sở này sẽ ngốn lượng nước bằng tổng mức tiêu thụ cả năm của 80.000 cư dân Cerrillos.
Nghiêm trọng hơn, Google dự định hút nước từ một tầng điện ngầm vốn đã bị đặt trong trạng thái hạn chế khai thác từ năm 2005. Chỉ vài tuần trước khi dự án được cơ quan môi trường gật đầu, sắc lệnh hạn chế này đã được nâng cấp thành lệnh cấm khai thác mới hoàn toàn.
Các số liệu tiêu thụ nước lập tức gióng lên hồi chuông báo động. Chile vốn đã chìm trong đợt hạn hán lịch sử kéo dài từ năm 2010.
Đến năm 2021, hơn một nửa trong số 19 triệu dân nước này phải sống trong tình trạng thiếu nước trầm trọng, buộc hàng trăm cộng đồng vùng nông thôn phải sống dựa vào nguồn nước cứu trợ.
Cuối cùng, cuộc đấu tranh dai dẳng của người dân đã quật ngã ý định của một trong những tập đoàn quyền lực nhất thế giới.
Sau nhiều tháng vận động, tháng 12/2019, họ đã tổ chức thành công cuộc trưng cầu dân ý tại Cerrillos. Kết quả mang tính quyết định: 49% cử tri bỏ phiếu phản đối dự án, trong khi chỉ có 38% đồng ý.
Đến năm 2020, trước làn sóng kiện tụng từ cả chính quyền địa phương lẫn người dân, Google buộc phải lùi bước. Tháng 2/2022, tập đoàn này quay trở lại với đề xuất mới: chuyển sang làm mát trung tâm dữ liệu hoàn toàn bằng hệ thống điều hòa không khí thay vì hút nước.
Cơn khát nước lan rộng
Ở phía bên kia thành phố, tại Quilicura, ngọn lửa phản đối cũng bùng lên. Microsoft tuyên bố kế hoạch xây dựng trung tâm dữ liệu tại đây vào năm 2022 — đúng thời điểm chính quyền Santiago phải áp đặt các quy định phân phối nước nghiêm ngặt.
Giống như ở Cerrillos, cư dân Quilicura lo ngại một "gã khổng lồ" công nghệ khác sẽ cướp đi nguồn nước sinh hoạt của họ mà chẳng mang lại lợi ích gì đáng kể.
Kịch bản tại Chile nhanh chóng lan rộng ra khắp Mỹ Latinh. Một năm sau, thủ đô Montevideo của Uruguay rơi vào trạng thái khẩn cấp do đợt hạn hán tồi tệ nhất trong 70 năm.
Giữa lúc người dân xuống đường phản đối việc các ngành công nghiệp lạm dụng nguồn nước, họ phát hiện Google đang âm thầm lên kế hoạch xây dựng trung tâm dữ liệu tại Canelones, cách Montevideo chưa đầy một giờ lái xe.
"Chỉ một tỷ lệ rất nhỏ nguồn nước ở Uruguay được dùng cho sinh hoạt của con người," Daniel Pena, nhà nghiên cứu tại Đại học Cộng hòa, phân tích với Rest of World. "Phần lớn nước phục vụ các tập đoàn nông nghiệp lớn trồng đậu nành, lúa gạo và làm bột gỗ. Giờ đây, Google lại muốn nhảy vào 'ngốn' thêm những lượng nước khổng lồ nữa."
Pena đã phải đệ đơn ra tòa mới buộc Bộ Môi trường tiết lộ thông tin: dự án rộng 29 ha của Google dự kiến ngốn tới 7,5 triệu lít mỗi ngày chỉ để làm mát.
Trong khi đó, quốc gia láng giềng Brasil hiện sở hữu hơn 180 trung tâm dữ liệu, bất chấp nhiều vùng lãnh thổ thường xuyên đối mặt với hạn hán.
Ở ngoại ô Fortaleza, thành phố lớn thứ tư Brasil, ít nhất 4 trung tâm dữ liệu lớn đang nhăm nhe cắm rễ để hưởng ưu đãi từ khu thương mại tự do tại Caucaia.
Đáng chú ý có một siêu dự án rộng bằng 12 sân bóng đá, trị giá 10 tỷ USD, tuy đứng tên một công ty năng lượng gió địa phương nhưng thực chất được xây dựng để phục vụ TikTok. Cần biết rằng, vùng đất này đã trải qua tình trạng hạn hán nghiêm trọng trong suốt 16 năm tính từ năm 2003 đến 2024.
Những câu chuyện nói trên không còn là chuyện riêng của Mỹ Latinh mà đang trở thành một hiện tượng toàn cầu.
Trên khắp thế giới, các tập đoàn trung tâm dữ liệu luôn hứa hẹn sẽ là những "người hàng xóm thân thiện", nhưng lại thường xuyên giấu giếm mức độ "hút nước" từ những nhu cầu không thấy đáy của mình.
